Gün içinde her saniye teknolojiyle iç içeyiz. Önceden kulaktan kulağa yayılan bilgiler iletilene kadar belli bir süre geçerken günümüzde veri, medya unsurları aracılığıyla hızla yayıldığı için kitlesel olarak iletişim hızımız da değişti.
1900’lerde (1970’ler mikroçip teknolojisi- 1990’lar internet devrimi) başlayan teknoloji çağı, günümüzün yaşam şeklini medya okuryazarlığı konusunda büyük ölçüde değiştiren dönüm noktalarından biridir.
Medya okuryazarlığı; “televizyon, internet, sosyal medya ve basılı yayınlar gibi araçlardan bize ulaşan bilgileri eleştirel bir süzgeçten geçirip çözümleme, doğru ile yanlışı ayırt etme ve kendi medya içeriklerimizi güvenle üretebilme becerisidir.” RTÜK
Peki neden medya okuryazarı olmayı önemsemeliyiz?
Bilginin hızla yayılmasının ardında büyük bir kolaylık olsa da, ne yazık ki toplumda faydadan çok zarara etki etmeye başladığında; bilgi kirliliği, doğruyu yanlıştan ayırt edememe, algı yönetimiyle toplumsal kültürü ve düzeni bertaraf edebilir, infial yaratarak sahte bilgileri kendi lehlerine kullanacak şekilde pazarlayabilme imkânına erişilebilir.
Ne yazık ki günümüzde bunları yapabilecek güç tek tıkla hepimizin ellerinde…
Medya okuryazarlığının sağladığı faydalar şunlardır:
Herhangi bir bilgiye eleştirel bakış açısıyla bakma yeteneği geliştirmemizi sağlar. Bu sayede ortaya atılan haberlerin amacını sorguladığımızda neye inanıp savunacağımızı sağlıklı bir şekilde seçebiliriz. Bununla birlikte bir olaya karşı ön yargı geliştirmeden önce daha detaylı ele alma fırsatımız da olur.
Etrafta dolaşan yoğun bilgi akışı içinden, bilgi filtrasyonu yaparak yalnızca ihtiyacımız olan, doğru bilgiye erişip geri kalanını kolayca elememizi sağlar. Aynı zamanda epistemik süzgeç 1* (aklın süzgecinden geçirmek) tekniğiyle bilginin doğruluğunu mantık, kanıt ve gerekçelendirme yöntemleriyle test etmeyi sağlar.
Gündelik hayata entegre etmek için şu adımları uygulayabiliriz;
• 5N1K soru tekniğini bilgiyi filtrelerken kullanmak (ne, neden, nasıl, nerede, ne zaman, kim?)
• Duyguları tetikleyip harekete geçiren çengel başlıklara2* hemen tıklamamak
• Konuya yaklaşırken sizi etkileyen ve ilgilendiren nedeni öncelikte tutmak, konuya farkındalıkla yaklaşmak
• Sadece aynı fikirdeki görüşleri değil zıt görüşleri de değerlendirerek sonuca varmak
• Konunun küresel çaptaki yayılımını da gözlemlemek
• Dijitale kapılıyor musunuz yoksa düzenli ve faydalı şekilde mi yararlanıyorsunuz tespit ederek konuda eriyip gitmeyi engellemek, uyanık olmak.
Medya okuryazarlığını geliştirmek için neler yapılabilir?
Devlet destekli, ücretsiz veya ücretli platformlardan eğitimlerine erişebilir; yeni çağda savrulup gitmemek ve daha bilinçli gelecek yaratmak için kendimize medya okuryazarlığını temel beceri olarak katabiliriz.
Günümüzde Yükseköğretim kurumlarında genellikle iletişim fakültelerinde ve eğitim fakültelerinde “medya okuryazarlığı dersi” verilerek yeni çağa kazanılmış bir beceri olarak geliştirilmeye başlanmıştır. Yine üniversitelerin seçmeli ders veya sertifika eğitimlerinde bulunmaktadır.
Bu yetkinliği kazandıktan sonra dilerseniz meslek olarak icra edebilirsiniz. Bu kolun hangi alanlarda çalıştığını aşağıda sizlerle paylaşacağım.3*
İş Alanı: Sahte haberlerin, manipülatif görsellerin ve dijital dezenformasyonun tespiti üzerine kurulan profesyonel organizasyonlar.
Unvanlar: Doğrulama Editörü, Fact-Checker (Teyitçi), Araştırmacı Gazeteci.
Kurumlar: Teyit.org, Doğruluk Payı, uluslararası haber ajanslarının (Reuters, AFP gibi) bünyesindeki özel doğrulama birimleri.
İş Alanı: Küresel sosyal medya platformlarında nefret söylemini, yalan haberleri ve manipülasyonu filtreleme operasyonları.
Unvanlar: İçerik Moderatörü (Content Moderator), Politika Analisti, Güvenlik ve Güvenilirlik (Trust & Safety) Uzmanı.
Kurumlar: Meta (Facebook/Instagram), TikTok, Google (YouTube), X (Twitter) gibi platformlara doğrudan veya danışmanlık şirketleri üzerinden hizmet veren yapılar.
İş Alanı: Gelecek nesillere bu bilinci aşılamak amacıyla eğitim içerikleri, müfredatlar ve projeler üretmek.
Unvanlar: Eğitmen, Müfredat Geliştirici, Dijital Pedagoji Uzmanı, Akademisyen.
Kurumlar: Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) bünyesindeki okullarda seçmeli ders öğretmenliği, sivil toplum kuruluşları (STK), UNICEF gibi uluslararası organizasyonlar.
İş Alanı: Şirketlerin veya siyasilerin dijital dünyada maruz kalabileceği karalama kampanyalarını (dezenformasyon) önceden fark edip kriz yönetimi yapmak.
Unvanlar: Dijital İtibar Yöneticisi, Kriz İletişimi Danışmanı, Medya Analisti.
Kurumlar: PR (Halkla İlişkiler) ajansları, siyasi danışmanlık firmaları, büyük holdinglerin kurumsal iletişim departmanları.
İş Alanı: Devlet düzeyinde medya takibi yapmak, halkı bilinçlendirecek kamu spotları ve projeler geliştirmek.
Unvanlar: Üst Kurul Uzmanı, Medya Takip Uzmanı, Stratejik İletişim Uzmanı.
Kurumlar: Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) ve T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı (Dezenformasyonla Mücadele Merkezi).
Günümüzde dünyanın teknolojiyle birlikte hızla değişmesine bakılırsa her birey eğitimini almasa bile en azından gündelik hayatı ve toplumun düzenini korumak adına medya okuryazarlığı yeteneği geliştirmelidir. Üstelik günümüzde toplumun en çok birlik beraberlik kurup çözüm arayışına girdiği yöntemler medya üzerinde olduğundan kişisel düşüncelerimizi, bilgi birikimimizi, görüşlerimizi paylaşırken de kendimize yeni bilgi birikimi katmak için zihnimize verileri kaydederken de temkinli olmamız gerekmektedir.
Sadece bugün için değil geleceği doğru ve temiz şekilde kurabilmek için teknoloji ve iletişim dünyasında medya okuryazarlığı hayati önem taşımaktadır.
Hepimizin güvenliği ve geleceği için medya okuryazarlığı her bireyin kişisel sorumluluğu haline gelmiştir. Çünkü kollektif hafıza ile gelecek nesillere aktardığımız bir kültürel mirasla yaşamakta ve yaşatmaktayız. Güvenilir bilgi geçerliliğini kaybettiğinde gelecek nesiller de yaşamda kaybolacaktır. Ve toplumun düzeninin bozulmasına sebebiyet verecektir…
Hepimizin bu sorumluluğu alacak kadar bilinçlenmesi dileğiyle, keyifli okumalar dilerim. 📖
KAYNAKÇA:
1- Aufderheide, P. (1993). Media literacy: A report of the national leadership conference on media literacy. The Aspen Institute.
2- Radyo ve Televizyon Üst Kurulu. (2016). RTÜK medya okuryazarlığı. https://www.medyaokuryazarligi.gov.tr/index.php
1* Felsefede “epistemik” kelimesi doğrudan bilgi, bilme ve gerekçelendirme süreçleriyle ilgilidir. Dolayısıyla epistemik süzgeç, maruz kaldığınız bir veriyi saf dışı bırakma veya onu “doğru bilgi” olarak kabul etme eşiğinizdir.
3- Lasonen-Aarnio, M. (2020). Guidance and epistemic filtering. I. Niiniluoto & S. Pihlström (Eds.), Normativity: The 2019 Entretiens of Institut International de Philosophie (No. 96, ss. 1-15). Philosophical Society of Finland. handle.net
2*Çengel başlık (İngilizce adıyla “Hook”), sosyal medyada veya dijital yayıncılıkta kullanıcının dikkatini ilk 1-3 saniyede çekmek ve ekranı kaydırmasını (scrolling) önlemek amacıyla atılan çarpıcı, merak uyandırıcı giriş cümlesidir.
3* Mesleki alanlar listesinde yapay zeka araştırmasından yararlanılmıştır.
İlke Aslı Erdoğan 